Jak przygotować się do badania „Lipoproteina(a)”: zasady oddawania

Lipoproteina(a) to jeden z niewielu wskaźników gospodarki lipidowej, który jest niemal całkowicie zdeterminowany genetycznie. Zaleca się zmierzyć ją przynajmniej raz w życiu, dlatego ważne jest, by zrobić to prawidłowo. Redakcja wyjaśnia, jak przygotować się do badania, co może zniekształcić wynik i jak czytać wydruk.

Czym jest lipoproteina(a) i dlaczego liczy się ją osobno

Lipoproteina(a), czyli Lp(a), to cząstka bardzo podobna do LDL, do której białka (apoB-100) przyłączona jest dodatkowa glikoproteina — apoproteina(a). Właśnie ta „nadbudowa” czyni Lp(a) wyjątkową: cząstka nie tylko przenosi cholesterol do ściany naczyń, ale też ma właściwości prozapalne i prozakrzepowe, ponieważ apo(a) strukturalnie przypomina plazminogen.

Główną cechą tego wskaźnika jest to, że jego stężenie w ponad 90% jest zdeterminowane genami, przede wszystkim wariantami genu LPA. Dlatego poziom Lp(a) u dorosłego człowieka pozostaje względnie stabilny przez całe życie i niemal nie zmienia się pod wpływem diety, treningów czy odchudzania. To zasadniczo odróżnia go od trójglicerydów lub LDL.

Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne i Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe zalecają zmierzenie Lp(a) przynajmniej raz w życiu u każdej dorosłej osoby. Dla sportowca jest to szczególnie przydatne: wysokie, dziedziczne Lp(a) może pozostawać „niewidoczne” na tle znakomitego, standardowego lipidogramu.

Ponieważ badanie często wykonuje się jednorazowo, jego prawidłowe przygotowanie i poprawna interpretacja mają dużą wagę. Błąd lub niewłaściwie dobrane jednostki mogą na lata ukształtować fałszywe wyobrażenie o własnym ryzyku.

Czy trzeba oddawać na czczo

Współczesne konsensusy dotyczące laboratoryjnej oceny lipidów, w tym wspólne stanowisko EAS i EFLM z 2016 roku, wskazują, że bycie na czczo nie jest obowiązkowe dla większości wskaźników lipidowych. Dla Lp(a) jest to prawdą w jeszcze większym stopniu: spożycie posiłku praktycznie nie zmienia jej stężenia.

Jednak w praktyce Lp(a) zwykle zleca się razem z pełnym lipidogramem, glukozą czy insuliną. Dla tych wskaźników lepiej przyjść na czczo, dlatego redakcja radzi trzymać się klasycznej zasady: 8–12 godzin bez jedzenia, woda dozwolona. Dzięki temu uzyskasz poprawny, kompleksowy wynik podczas jednej wizyty.

Jeśli zaś oddajesz tylko Lp(a) osobno, lekkie śniadanie bez dużej ilości tłuszczu nie zepsuje badania. Ważne jest jedynie, by poinformować laboratorium, czy był posiłek, jeśli w zleceniu są inne wskaźniki.

Kawa, napoje energetyczne i suplementy przedtreningowe w przeddzień również nie wpływają istotnie na Lp(a), ale mogą zmienić inne parametry panelu. Dlatego rano przed oddaniem lepiej ograniczyć się do wody.

Czynniki, które mimo wszystko mogą zmienić wynik

Choć Lp(a) jest stabilna, istnieją sytuacje, w których jej poziom zmienia się przejściowo lub trwale. Warto je znać, by nie oddawać badania w „nieodpowiednim” momencie i nie wyciągać błędnych wniosków.

• Ostry stan zapalny i infekcje.Lp(a) zachowuje się częściowo jak białko ostrej fazy; podczas infekcji wirusowej dróg oddechowych lub po urazie jej poziom może rosnąć.
• Wpływy hormonalne.Androgeny i sterydy anaboliczne obniżają Lp(a), estrogeny i zmiany menopauzalne również na nią wpływają. W trakcie przyjmowania leków hormonalnych wynik nie odzwierciedla poziomu „podstawowego”.
• Choroby nerek i wątroby, niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy.
• Niektóre leki:niacyna i inhibitory PCSK9 umiarkowanie obniżają Lp(a), statyny mogą nieco ją podwyższać.
• Ciąża— fizjologiczny wzrost.

Szczególnie ważny dla sportowców jest punkt o androgenach. Jeśli osoba otrzymuje testosteron ze wskazań medycznych lub stosuje leki anaboliczne, niska Lp(a) w tym okresie nie oznacza niskiego ryzyka dziedzicznego. Obiektywny obraz daje badanie poza interwencją hormonalną.

Po przebytej infekcji redakcja radzi odczekać co najmniej 2–3 tygodnie pełnego wyzdrowienia. Intensywny trening w przeddzień nie wpływa istotnie na Lp(a), ale dla ogólnego panelu lepiej unikać wyczerpujących wysiłków na dobę przed badaniem.

Pozostałe czynniki — sen, stres, drobne odstępstwa od diety — praktycznie nie działają na Lp(a). Właśnie dlatego jednorazowy pomiar w stabilnym stanie zwykle wystarcza.

Zasady oddawania krok po kroku

Sprowadźmy przygotowanie do prostego algorytmu. Sprawdza się on zarówno przy badaniu izolowanym, jak i przy kompleksowym panelu kardiometabolicznym.

Osobno o biotynie. Duże dawki tego suplementu mogą zniekształcać wyniki testów immunologicznych, na co zwracała uwagę FDA. Na Lp(a), którą najczęściej mierzy się metodami turbidymetrycznymi, biotyna zwykle nie wpływa, ale w kompleksowych panelach z hormonami lepiej odstawić ją na 2–3 doby.

Krew pobiera się z żyły, na czczo rano — to standard ułatwiający porównanie z kolejnymi badaniami. Powtórny pomiar warto wykonywać w tym samym laboratorium, ponieważ metody różnych producentów się różnią.

Jeśli przyjmujesz statyny lub inne leki obniżające lipidy, nie odstawiaj ich samodzielnie przed badaniem. Lekarz powinien wiedzieć, na tle jakiej terapii uzyskano wynik.

Jednostki pomiaru i interpretacja

Lp(a) podaje się w dwóch jednostkach: mg/dl (masa cząstki) lub nmol/l (liczba cząstek). Konsensus EAS z 2022 roku preferuje nmol/l. Ważne jest, że nie ma prostego współczynnika przeliczeniowego: rozmiar apo(a) różni się u różnych ludzi, dlatego wzory dają jedynie przybliżenie.

Według tego konsensusu poziom poniżej około 30 mg/dl (75 nmol/l) uważa się za praktycznie wykluczający podwyższone ryzyko, zakres 30–50 mg/dl za „szarą strefę”, a powyżej 50 mg/dl (około 105–125 nmol/l) za związany z podwyższonym ryzykiem zdarzeń miażdżycowych i zwężenia zastawki aortalnej. Bardzo wysokie wartości powyżej 180 mg/dl (około 430 nmol/l) pod względem ryzyka przyrównuje się do hipercholesterolemii rodzinnej.

Wynik ocenia się nie w izolacji, lecz razem z LDL, ciśnieniem, paleniem, wywiadem rodzinnym. Wysoka Lp(a) nie jest diagnozą, ale jest sygnałem, by ściślej kontrolować pozostałe czynniki ryzyka.

Dla sportowca z wysoką Lp(a) szczególnie ważne jest, by nie pogarszać profilu lipidowego innymi sposobami — na przykład lekami, które gwałtownie obniżają HDL i podwyższają LDL. Wysoka forma fizyczna nie kompensuje ryzyka dziedzicznego.

Wnioski redakcji

Lipoproteina(a) to uwarunkowany genetycznie czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego, który warto zmierzyć przynajmniej raz w życiu. Badanie nie wymaga rygorystycznego przygotowania: jedzenie ma niewielki wpływ na wynik.

Najważniejsze — oddawać ją w stabilnym stanie: bez ostrego stanu zapalnego, poza interwencjami hormonalnymi i z poinformowaniem lekarza o wszystkich lekach. Do porównywania wyników korzystaj z jednego laboratorium i tych samych jednostek.

Jeśli oddajesz Lp(a) razem z pełnym lipidogramem, trzymaj się klasycznych zasad: 8–12 godzin na czczo, bez alkoholu i ciężkich treningów w przeddzień.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o przygotowaniu do badania apolipoproteiny B, o HDL i LDL oraz o wpływie sterydów anabolicznych na profil lipidowy.

Bibliografia

1. Kronenberg F, Mora S, Stroes ESG, et al. Lipoprotein(a) in atherosclerotic cardiovascular disease and aortic stenosis: a European Atherosclerosis Society consensus statement. Eur Heart J. 2022;43(39):3925–3946.
2. Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111–188.
3. Nordestgaard BG, Langsted A, Mora S, et al. Fasting is not routinely required for determination of a lipid profile: clinical and laboratory implications including flagging at desirable concentration cut-points — a joint consensus statement from the EAS and EFLM. Eur Heart J. 2016;37(25):1944–1958.
4. Tsimikas S. A test in context: lipoprotein(a): diagnosis, prognosis, controversies, and emerging therapies. J Am Coll Cardiol. 2017;69(6):692–711.
5. Marcovina SM, Albers JJ. Lipoprotein(a) measurements for clinical application. J Lipid Res. 2016;57(4):526–537.
6. Hartgens F, Kuipers H. Effects of androgenic-anabolic steroids in athletes. Sports Med. 2004;34(8):513–554.
7. U.S. Food and Drug Administration. The FDA warns that biotin may interfere with lab tests: FDA Safety Communication. 2017 (updated 2019).