Primobolan depot (enantan metenolonu) i prostata: co mówią badania

Gruczoł krokowy to jeden z najbardziej androgenozależnych narządów męskiego ciała. Enantan metenolonu (Primobolan depot) jest pochodną dihydrotestosteronu, dlatego pytanie o jego wpływ na prostatę jest całkiem logiczne. Redakcja przeanalizowała, co wiadomo z fizjologii, wytycznych klinicznych i badań nad androgenami, a gdzie brakuje dowodów.

Prostata jako narząd androgenozależny

Gruczoł krokowy rozwija się i utrzymuje swój rozmiar pod wpływem androgenów. Głównym „roboczym” hormonem nie jest dla niego sam testosteron, lecz dihydrotestosteron (DHT), powstający bezpośrednio w tkance gruczołu z udziałem enzymu 5-alfa-reduktazy typu drugiego. DHT wiąże się z receptorem androgenowym silniej niż testosteron i pobudza wzrost komórek nabłonkowych oraz zrębowych.

Znaczenie androgenów dla prostaty dobrze ilustrują obserwacje kliniczne: u mężczyzn wykastrowanych przed dojrzewaniem płciowym gruczoł pozostaje mały, a łagodny rozrost praktycznie się nie rozwija. Leki blokujące 5-alfa-reduktazę (finasteryd, dutasteryd) zmniejszają objętość gruczołu przy rozroście.

Prostata wytwarza antygen swoisty dla stercza (PSA) — enzym rozrzedzający nasienie. Jego synteza również jest regulowana przez androgeny. Niewielka ilość PSA przedostaje się do krwi i właśnie ten wskaźnik wykorzystuje się do przesiewu i monitorowania chorób prostaty.

Trzy główne stany, o których mowa w kontekście androgenów, to łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH), rak prostaty i zapalenie stercza. Mechanizmy ich rozwoju są różne, dlatego wpływ androgenów na każdy z nich trzeba oceniać osobno.

Cechy metenolonu z punktu widzenia prostaty

Metenolon jest już cząsteczką zredukowaną w pozycji 5-alfa, czyli pochodną DHT. Oznacza to, że enzym 5-alfa-reduktaza na niego nie działa: lek wiąże się bezpośrednio z receptorami androgenowymi w tkankach. Odpowiednio, finasteryd czy dutasteryd nie zmieniają aktywności metenolonu — w odróżnieniu od testosteronu, którego część efektów w prostacie realizuje się właśnie poprzez przekształcenie w DHT.

Metenolon nie ulega też aromatyzacji do estrogenów. Z jednej strony usuwa to kwestię estrogenowej stymulacji zrębu prostaty, o której czasem mówi się jako o jednym z czynników rozrostu. Z drugiej strony bezpośredni wpływ androgenowy na receptory gruczołu pozostaje.

Istnieje rozpowszechniony pogląd, że metenolon jest „słaby” dla prostaty, ponieważ w klasycznych testach na zwierzętach ma umiarkowaną androgenność. Testy te przeprowadzano jednak w latach 1950–1960 na kastrowanych szczurach, a ich wyniki źle przekładają się na człowieka, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu dawek ponadfizjologicznych.

Ważne jest też, że w zastosowaniu pozamedycznym metenolon najczęściej łączy się z testosteronem i innymi sterydami. Wtedy łączny wpływ androgenowy na prostatę jest determinowany przez całą kombinację, a nie przez jeden lek, i rozmowa o „łagodności” pojedynczej substancji traci praktyczny sens.

Rozrost, PSA i rak: co wiadomo

Bezpośrednich badań klinicznych, które badałyby wpływ właśnie enantanu metenolonu na prostatę człowieka, redakcji nie udało się znaleźć we współczesnej literaturze. Dlatego wnioski opierają się na danych o testosteronie i klasie steroidów anaboliczno-androgennych ogółem.

Dla terapeutycznych dawek testosteronu ważny jest tak zwany model wysycenia, który uzasadnili Morgentaler i Traish (2009). Zgodnie z nim receptory androgenowe prostaty wysycają się już przy stosunkowo niskich stężeniach androgenów, więc dalsze podnoszenie poziomu hormonu w granicach normy niewiele zmienia we wzroście tkanki. Tłumaczy to, dlaczego terapia zastępcza w zakresie fizjologicznym w badaniach nie zwiększała zauważalnie ryzyka raka prostaty.

Jednocześnie model wysycenia nie jest „przyzwoleniem” na wysokie dawki. Dotyczy on przejścia od bardzo niskich do prawidłowych poziomów androgenów. Stężenia ponadfizjologiczne, charakterystyczne dla stosowania pozamedycznego, w dużych kontrolowanych badaniach dotyczących prostaty niemal nie były badane — ze względów etycznych takie prace są niemożliwe.

Wytyczne kliniczne Endocrine Society (2018) zaliczają raka prostaty do przeciwwskazań do terapii testosteronem i zalecają kontrolę PSA oraz badanie per rectum u mężczyzn w odpowiednim wieku. Androgenów nie uważa się za udowodnioną przyczynę raka, ale mogą one stymulować wzrost już istniejącego, androgenowrażliwego guza, który nie został jeszcze zdiagnozowany.

Kontrola stanu prostaty

Każdy mężczyzna, który stosował lub stosuje androgeny, zwłaszcza po 40. roku życia, powinien uwzględniać stan prostaty podczas planowych badań lekarskich. Podstawowe narzędzia oceny są proste i dostępne.

• PSA całkowite (a w razie potrzeby wolne):podstawowy marker; ocenia się dynamikę, a nie tylko pojedynczą wartość.
• Badanie per rectum:daje obraz rozmiaru i konsystencji gruczołu.
• USG prostaty, w tym przezodbytnicze:określa objętość i zmiany strukturalne.
• Kwestionariusz objawów IPSS:standaryzowana ocena oddawania moczu.
• Uroflowmetria i mocz zalegający:w razie dolegliwości.

Interpretować PSA przy androgenach należy ostrożnie. Androgeny podtrzymują syntezę PSA, dlatego u osób z zahamowanym własnym testosteronem po odstawieniu leków poziom PSA może przejściowo się obniżać, a w trakcie stosowania — rosnąć. Wyniki warto oceniać w dynamice i wspólnie z urologiem.

Niepokojącymi objawami wymagającymi wizyty u lekarza są osłabienie strumienia moczu, częste nocne parcie, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, ból w kroczu, krew w moczu lub nasieniu. Takich dolegliwości nie należy tłumaczyć „skutkiem ubocznym cyklu” i czekać, aż same przejdą.

Osobno zauważmy, że niektórzy użytkownicy sterydów samodzielnie przyjmują finasteryd „dla ochrony prostaty”. W przypadku metenolonu nie ma to sensu farmakologicznego, ponieważ lek nie zależy od 5-alfa-reduktazy, a sam finasteryd ma własne działania niepożądane i powinien być przepisywany przez lekarza.

Luki w dowodach

Uczciwa ocena sytuacji wymaga przyznania: danych naukowych o wpływie metenolonu na prostatę człowieka jest bardzo mało. Lek opracowano w latach 60. XX wieku, badania kliniczne z tamtego okresu nie odpowiadają współczesnym standardom, a nowych nie prowadzono, ponieważ metenolon stracił znaczenie medyczne w większości krajów.

Danych o terapii testosteronem nie można automatycznie przenosić na metenolon z powodu różnic w metabolizmie: brak aromatyzacji i redukcji 5-alfa zmienia równowagę sygnałów hormonalnych w tkance prostaty. Jak dokładnie wpływa to na ryzyko BPH czy raka w perspektywie długoterminowej, nie wiadomo.

Kolejny problem — większość osób stosujących sterydy anaboliczne jest młoda, a rak prostaty i rozrost zwykle ujawniają się w starszym wieku. Długotrwałych badań kohortowych, które śledziłyby byłych użytkowników przez dziesięciolecia, praktycznie nie ma, więc możliwe odległe następstwa pozostają niezbadane.

Wreszcie leki z nielegalnego rynku mogą zawierać inną substancję lub inną dawkę niż deklarowana. Sprawia to, że nawet przybliżona ocena indywidualnego obciążenia prostaty na podstawie „nazwy na fiolce” jest niemożliwa.

Wnioski redakcji

Enantan metenolonu to pochodna DHT, która działa na receptory androgenowe prostaty bezpośrednio, bez udziału 5-alfa-reduktazy i bez aromatyzacji. Dlatego inhibitory 5-alfa-reduktazy nie zmniejszają jego działania na gruczoł.

Model wysycenia tłumaczy względne bezpieczeństwo fizjologicznych poziomów androgenów, ale nie obejmuje dawek ponadfizjologicznych. Bezpośrednich badań metenolonu dotyczących prostaty nie ma, i to jest powód do ostrożności, a nie do uspokojenia.

Mężczyznom z doświadczeniem stosowania androgenów, zwłaszcza po 40. roku życia, redakcja zaleca regularne kontrolowanie PSA w dynamice i nieignorowanie objawów zaburzeń oddawania moczu.

Polecamy również zapoznać się z naszymi artykułami o PSA i jego interpretacji, o metabolitach Primobolanu depot oraz o interakcji metenolonu z alkoholem i lekami.

Bibliografia

1. Morgentaler A, Traish AM. Shifting the paradigm of testosterone and prostate cancer: the saturation model and the limits of androgen-dependent growth. Eur Urol. 2009;55(2):310–320.
2. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
3. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.
6. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.