Propionian testosteronu a męska płodność

Wielu mężczyzn postrzega testosteron jako hormon „męskiej siły” i dziwi się, dowiadując, że jego podawanie z zewnątrz może zatrzymać produkcję plemników. Efekt ten jest na tyle niezawodny, że przez dziesięciolecia badano go jako metodę męskiej antykoncepcji. Redakcja opowiada, jak propionian testosteronu wpływa na płodność, na ile odwracalne są te zmiany i co robić, jeśli planowana jest ciąża.

Paradoks: dlaczego testosteron obniża płodność

Do powstawania plemników potrzebny jest bardzo wysoki poziom testosteronu wewnątrz jąder — wielokrotnie wyższy niż we krwi. Ten miejscowy testosteron wytwarzają komórki Leydiga pod wpływem hormonu luteinizującego (LH). Równolegle hormon folikulotropowy (FSH) podtrzymuje komórki Sertolego, które „opiekują się” dojrzewającymi plemnikami.

Gdy propionian testosteronu podaje się z zewnątrz, poziom hormonu we krwi rośnie, a podwzgórze i przysadka otrzymują sygnał: hormonu jest wystarczająco. W odpowiedzi wydzielanie LH i FSH gwałtownie spada. W efekcie komórki Leydiga niemal przestają wytwarzać własny testosteron, a jego stężenie wewnątrz jąder spada.

Paradoks polega na tym, że poziom testosteronu we krwi jest wysoki, a w jądrze — niewystarczający dla spermatogenezy. Egzogenny hormon podany do mięśnia nie tworzy w tkance jądra potrzebnego stężenia. Bez LH i FSH proces powstawania plemników spowalnia, a z czasem może zatrzymać się całkowicie.

Krótki ester propionianu niczego w tym mechanizmie nie zmienia. Każda postać testosteronu w dawkach podnoszących jego poziom we krwi hamuje przysadkę. Różni się chyba tylko szybkość, z jaką lek jest wydalany po ostatniej iniekcji.

Co wykazały badania antykoncepcji

Najbardziej przekonujące dane o wpływie testosteronu na płodność uzyskano w badaniach hormonalnej antykoncepcji męskiej, prowadzonych z udziałem Światowej Organizacji Zdrowia. W wieloośrodkowym badaniu opublikowanym w Lancet w 1990 roku zdrowi mężczyźni otrzymywali 200 mg enantanu testosteronu tygodniowo.

U większości uczestników po kilku miesiącach rozwinęła się azoospermia — całkowity brak plemników w ejakulacie. Jednak nie u wszystkich: część mężczyzn miała jedynie znaczne obniżenie stężenia plemników, i u nich ciąża partnerki pozostawała możliwa. Zatem androgeny niezawodnie hamują, ale nie gwarantują pełnej bezpłodności.

Wniosek ten jest ważny z praktycznego punktu widzenia. Stosowanie testosteronu nie jest niezawodną metodą antykoncepcji poza kontrolowanymi warunkami badania, a jednocześnie może istotnie obniżyć płodność. Oba twierdzenia są prawdziwe jednocześnie.

Dane uzyskano dla enantanu, jednak mechanizm zahamowania jest wspólny dla wszystkich estrów testosteronu, w tym propionianu. Przy dawkach ponadfizjologicznych, przekraczających te stosowane w badaniach antykoncepcji, zahamowanie jest, jak można się spodziewać, nie słabsze.

Czas i pełnia regeneracji

Zintegrowana analiza Liu i współpracowników (2006), która połączyła dane ponad tysiąca mężczyzn z badań antykoncepcji hormonalnej, oceniła szybkość regeneracji spermatogenezy po zaprzestaniu podawania hormonów. Mediana czasu powrotu stężenia plemników do progowego poziomu 20 mln/ml wynosiła około trzech-czterech miesięcy.

Według obliczeń autorów prawdopodobieństwo takiej regeneracji wynosiło około dwóch trzecich po 6 miesiącach, około 90% po 12 miesiącach, 96% po 16 miesiącach i praktycznie 100% po 24 miesiącach. Szybciej regenerowali się młodsi mężczyźni, ci o wyższym wyjściowym stężeniu plemników oraz ci, którzy otrzymywali leki przez krótszy czas.

Dane te są napawające optymizmem, ale należy je stosować ostrożnie. Uczestnicy badań byli zdrowymi mężczyznami o prawidłowej wyjściowej płodności, otrzymywali standardowe dawki przez ograniczony czas pod nadzorem lekarskim. U realnych użytkowników androgenów dawki, czas trwania i połączenia leków są często zupełnie inne.

Badania byłych użytkowników sterydów anabolicznych pokazują, że regeneracja może być wolniejsza i mniej pełna, zwłaszcza po wieloletnim stosowaniu. U niektórych mężczyzn azoospermia utrzymuje się długo i wymaga specjalistycznego leczenia.

Badania: spermiogram i hormony

Podstawową metodą oceny męskiej płodności jest spermiogram. Wykonuje się go według standardów podręcznika WHO dotyczącego laboratoryjnego badania nasienia, którego szóste wydanie ukazało się w 2021 roku. Ocenia się objętość ejakulatu, stężenie i całkowitą liczbę plemników, ich ruchliwość i morfologię.

Ponieważ wskaźniki spermiogramu są zmienne, jedno badanie często nie wystarcza. Lekarze zalecają powtórzenie badania w odstępie kilku tygodni, z zachowaniem jednakowego okresu wstrzemięźliwości płciowej przed oddaniem materiału.

• Spermiogram— stężenie, ruchliwość, morfologia plemników.
• LH i FSH— pokazują, czy odbudowała się stymulacja jąder ze strony przysadki.
• Testosteron całkowity— ocena własnej produkcji po wydaleniu leku.
• Estradiol i prolaktyna— według wskazań.
• Badanie androloga i USG moszny— objętość jąder, wykluczenie innych przyczyn niepłodności.

Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Urologicznego i Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu dotyczące niepłodności u mężczyzn (Schlegel et al., 2021) wprost zalecają lekarzom ustalanie, czy pacjent stosował egzogenny testosteron, oraz informowanie mężczyzn planujących dzieci o jego negatywnym wpływie na spermatogenezę.

Planowanie ciąży i rola lekarza

Jeśli para planuje ciążę, mężczyzna, który stosuje testosteron lub stosował go niedawno, powinien zgłosić się do androloga z wyprzedzeniem. Rzetelna informacja o lekach, dawkach i czasie trwania pomoże lekarzowi prawidłowo ocenić sytuację i wybrać taktykę.

Dla mężczyzn otrzymujących testosteron ze wskazań medycznych lekarz może rozważyć alternatywne podejścia do leczenia hipogonadyzmu, które w mniejszym stopniu hamują spermatogenezę. Dobór takich leków i schematów to wyłączna kompetencja specjalisty.

Jeśli spontaniczna regeneracja nie następuje, istnieją metody farmakologicznej stymulacji spermatogenezy, a także techniki wspomaganego rozrodu. Ich skuteczność zależy od przyczyny zaburzenia i wyjściowego stanu jąder, dlatego samoleczenie jest tu niedopuszczalne.

Mężczyznom, którzy nie mają jeszcze dzieci, ale rozważają terapię hormonalną z przyczyn medycznych, lekarze czasem proponują wcześniejsze zamrożenie nasienia (krioprezerwację). To prosty sposób na zachowanie możliwości rozrodczych niezależnie od tego, jak organizm zareaguje na leczenie.

Wnioski redakcji

Egzogenny testosteron, w tym propionian, hamuje produkcję LH i FSH, w wyniku czego spada testosteron wewnątrzjądrowy i spermatogeneza.

W badaniach antykoncepcji większość mężczyzn regenerowała się w ciągu jednego-dwóch lat, ale w realnych warunkach stosowania pozamedycznego regeneracja może być wolniejsza i niepełna.

Testosteron nie jest niezawodnym środkiem antykoncepcyjnym, ale może istotnie obniżyć szanse na poczęcie, dlatego planowanie ciąży warto zacząć od konsultacji z andrologiem i spermiogramu.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o regeneracji organizmu po stosowaniu cypionianu testosteronu, o propionianie testosteronu a prostacie oraz o statusie prawnym cypionianu testosteronu.

Bibliografia

1. World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia in normal men. Lancet. 1990;336(8721):955–959.
2. Liu PY, Swerdloff RS, Christenson PD, et al. Rate, extent, and modifiers of spermatogenic recovery after hormonal male contraception: an integrated analysis. Lancet. 2006;367(9520):1412–1420.
3. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
4. Schlegel PN, Sigman M, Collura B, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part I. J Urol. 2021;205(1):36–43.
5. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
6. Shankara-Narayana N, Yu C, Savkovic S, et al. Rate and extent of recovery from reproductive and cardiac dysfunction due to androgen abuse in men. J Clin Endocrinol Metab. 2020;105(6):1827–1839.